VERGİ KANUNLARININ YENİ TÜRK LİRASINA UYUMU İLE BAZI KANUNLARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASI HAKKINDA KANUN

 

Ankara, 31 Aralık 2004

Kanun No : 5083 - 5281 
Kabul Tarihi : 30/12/2004 
Resmi Gazete No : 25687(3.Mük.) 
Resmi Gazete Tarihi : 31/12/2004

 

YENİ TÜRK LİRASI KULLANIMINDA MUHASEBE SİSTEMİNDE UYULACAK ESASLAR

 

I-GİRİŞ :

 

5083 No’lu Kanun uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin para birimi 01 Ocak 2005 tarihi itibarıyla Yeni Türk Lirası (YTL), Yeni Türk Lirası’nın alt birimi Yeni Kuruş (YKr) olacaktır.

 

Türk Lirası (TL) değerler, 6 sıfır atılarak Yeni Türk Lirası’na dönüştürülürken, bir milyon Türk Lirası (1.000.000 TL) eşittir bir Yeni Türk Lirası (1 YTL) değişim oranı esas alınacaktır. 01/01/2005 tarihinden itibaren tüm TL kaydi tutarlar ve müşteri hesapları 1 Ocak 2005 tarihi itibarıyla YTL’ye dönüştürülmüş olacak ve muhasebe kayıtları da bu tarihten itibaren YTL üzerinden tutulacaktır. [1]

 

Maliye Bakanlığına, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 175 ve mükerrer 257 nci maddelerinin verdiği yetkiye dayanılarak yayımlanan 1 Sıra No.lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği ile bu Tebliğ ekinde yer alan Muhasebe Usul ve Esasları, 01/01/1994 tarihinden itibaren zorunlu olarak uygulanmak üzere, 26/12/1992 tarihli ve 21447 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Toplam 12 adet Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği yayımlanmıştır.

 

13 [2] ve 14 [3] Seri Numaralı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri ile Maliye Bakanlığı tarafından 5083 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeler çerçevesinde Yeni Türk Lirası kullanımında özel kesim muhasebe sistemine ilişkin olarak işletmeler tarafından uyulacak esaslar belirlenmiş bulunmaktadır. [4]

 

Bu yazımızda Yeni Türk Lirası kullanımında özel kesim muhasebe sisteminde uyulması gereken esaslar ile ilgili konulu çalışmamıza yer verilmiştir.

 

II-YENİ TÜRK LİRASI KULLANIMINDA MUHASEBE SİSTEMİ :

 

A-Uyulacak Esaslar :

 

Yeni Türk Lirası kullanımında özel kesim muhasebe sistemine ilişkin olarak işletmeler tarafından uyulacak esaslar aşağıdaki gibi belirlenmiş bulunmaktadır.

 

1- 5083 sayılı Kanun’un 1’inci maddesinin yürürlük tarihinin 01/01/2005 olması nedeniyle, 31/12/2004 tarihi sonuna kadar düzenlenecek tüm belgeler (fatura, sevk irsaliyesi, vb) Türk Lirası üzerinden düzenlenecek ve tüm muhasebe kayıtları Türk Lirası üzerinden yapılacaktır. Dönem sonu işlemleri, bilanço ve gelir tablosu Türk Lirası üzerinden düzenlenecektir. Bu belgeler ve muhasebe kayıtları 01/01/2005 tarihinden sonra da aynen oldukları gibi muhafaza edilecektir.

 

2- 5083 sayılı Kanunda belirtilen değişim oranı esas alınarak 01/01/2005 tarihi itibariyle 31/12/2004 tarihli muhasebe kayıtları Yeni Türk Lirasına dönüştürülecek ve dönüştürülen bu tutarlar ilk kayıt maddeleri olarak muhasebeleştirilecektir. Dönüşüm işlemlerinde kullanılmak üzere hazırlanan örnek Excell programı ve dönüşüm tablosu  13 Seri Numaralı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinin 1 ve 2 numaralı eklerinde yer almaktadır.

 

3- 01/01/2005 tarihinden itibaren düzenlenecek tüm belgeler ve yapılacak muhasebe kayıtları sadece Yeni Türk Lirası ve Yeni Kuruş üzerinden olacaktır. En küçük para birimi 1 YKr olduğu ve YTL cinsinden yapılan işlemlerin sonuçlarında ve ödeme aşamalarında yarım YKr ve üzerindeki değerler 1 YKr’a tamamlanacağı için en küçük muhasebe ve fatura değeri 1 YKr olacaktır.

 

2005 yılı boyunca Türk Lirası ve Yeni Türk Lirasının birlikte kabul edilmesi ve 2005 takvim yılında bütün mal ve hizmet bedellerinin etiket ve tarife listelerinin Türk Lirası ve Yeni Türk Lirası para birimleri üzerinden ayrı ayrı gösterilmesi halinde de YTL esas alınacaktır. Önceki dönemlere ilişkin olmakla birlikte 01/01/2005 tarihinden sonra düzenlenecek (örneğin iade faturası gibi) faturalar, verilecek beyannameler ve bildirimlerin de, ücretlilere yapılacak vergi indirimi kullanılan Vergi İndirimine Ait Bildirim hariç, Yeni Türk Lirasına dönüştürülmesi ve Yeni Türk Lirası üzerinden düzenlenmesi ve hesaplara kaydedilmesi gerekmektedir.

 

4- Maliye Bakanlığınca özel hesap dönemi tayin edilen mükellefler de 01/01/2005 tarihinde normal vergilendirme dönemine sahip diğer mükellefler gibi işlem yapacaklardır. Ancak, Özel hesap dönemi tayin olunan mükellefler 31/12/2004 tarihi itibariyle geçici mizan çıkartacaklar, mizanda yer alan hesapları diğer mükelleflerin tabi oldukları esas ve usuller çerçevesinde YTL para birimine dönüştürecekler ve bu tutarları 01/01/2005 tarihli açılış maddesi olarak muhasebeleştireceklerdir. Diğer mükellefler için tespit edilmiş muhasebe kayıt, saklama, belge ve bildirim düzeni bu mükellefler için de geçerlidir.

 

5- Bilanço esası dışında işletme hesabı esasına göre defter tutan diğer mükellefler de 01/01/2005 tarihinden itibaren YTL para birimine göre defter tutacaklardır. Bu mükellefler 2005 yılına devreden dönem sonu mal tutarları toplamı ve amortismana tabi iktisadi kıymetler gibi kayıtlarını YTL’na dönüştürerek kaydedeceklerdir. Bu mükellefler de durumlarına uyan hususlarda 13 Seri Numaralı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde belirtilen düzenlemelere uyacaklardır.

 

B- 31/12/2004 Tarihi Sonu İtibariyle Yapılacak İşlemler :

 

31/12/2004 tarihi sonu itibariyle muhasebe kayıt düzeni ile beyanname, belge ve bildirim düzeni ile ilgili yapılacak işlemlere aşağıda yer verilmiştir.

 

1-Muhasebe Kayıt Düzeni İle İlgili Olarak Yapılacak İşlemler :

 

a- Hesaplardaki toplam TL tutarların YTL’ye dönüşümünde bulunacak tutar ile alt hesapların daha sonra ayrı ayrı dönüşümü halinde bulunacak tutarlar toplamı tamamlamalar (yuvarlamalar) nedeniyle eşit olmayabilecektir. Bu nedenle başlangıçta alt hesapların tek tek Yeni Türk Lirasına çevrilmesi suretiyle bulunan toplam tutarın muhasebe kaydı yapılacaktır. İşletmeler 31/12/2004 tarihli bilanço hesaplarında yeralan TL değerleri 01/01/2005 tarihinde ilk işlem olarak YTL para birimine dönüştüreceklerdir. Tek Düzen Hesap Planına uygun bir şekilde defter-i kebir hesaplarında yer alan TL tutarların YTL’na dönüşümü işlemlerine ana hesabın varsa alt hesaplarını oluşturan muavin hesaplardan başlanacak ve bu şekilde ana hesap toplamına ulaşılacaktır.

 

aa- Konuya İlişkin Örnek :

 

(X) İşletmesinin 31/12/2004 tarihli 120 ALICILAR Hesabının kapanış ve bu hesabın 01/01/2005 tarihli açılış maddesi aşağıda belirtildiği şekilde olacaktır:

 

31/12/2004 Tarihi İtibariyle 120 ALICILAR Hesabı

(TL İşlemi)

01/01/2005 Tarihi İtibariyle 120 ALICILAR Hesabı

(YTL İşlemi)

120

ALICILAR

5,738,275,200.00

120

ALICILAR

5.738,27

120 01

Adana Müşterileri

5,367,510,400.00

120 01

Adana Müşterileri

5.367,51

120 01 01

A A.Ş.

5,142,503,200.00

120 01 01

A A.Ş.

5.142,50

120 01 02

B A.Ş.

225,007,200.00

120 01 02

B A.Ş.

225,01

120 06

Ankara Müşterileri

370,764,800.00

120 06

Ankara Müşterileri

370,76

120 06 01

E A.Ş.

120,452,400.00

120 06 01

E A.Ş.

120,45

120 06 02

F A.Ş.

250,312,400.00

120 06 02

F A.Ş.

250.31

 

120 ALICILAR hesabı borçlu hesaptır. 01/01/2005 tarihinde YTL para birimine göre dönüştürülen bilanço, açılış maddesi olarak kaydedilecektir. Bilançoda ortaya çıkabilecek olumlu veya olumsuz farklar, tek düzen hesap planında yer alan 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KARLAR veya 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabında izlenerek hesaplarda denklik sağlanacaktır.

 

b- Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin (ATİK) TL birimindeki değerleri YTL’na dönüştürülürken her bir iktisadi kıymet için ayrı ayrı dönüşüm işlemi yapılacaktır. Aynı şekilde bu iktisadi kıymetlerin birikmiş amortismanları da ayrı ayrı YTL’na dönüştürülecektir.

 

ba-Konuya İlişkin Örnek : 

 

(Y) İşletmesinin 31/12/2004 ve 01/01/2005 tarihleri itibariyle 255 DEMİRBAŞLAR ve 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR hesaplarının  kapanış ve açılışları aşağıdaki gibidir.

 

31/12/2004 Tarihi İtibariyle 255 DEMİRBAŞLAR Hesabı

(TL İşlemi)

01/01/2005 Tarihi İtibariyle 255 DEMİRBAŞLAR Hesabı

(YTL İşlemi)

255

DEMİRBAŞLAR

3,522,476,100.00

255

DEMİRBAŞLAR

3.522,47

255 01

Mobilya Takımı

2,267,712,300.00

255 01

Mobilya Takımı

2.267,71

255 02

Bilgisayar

1,254,763 800.00

255 02

Bilgisayar

1.254,76

 

 

 

 

 

 

31/12/2004 Tarihi İtibariyle 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR Hesabı

(TL İşlemi)

01/01/2005 Tarihi İtibariyle 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR Hesabı

(YTL İşlemi)

257

BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR

1,611,580,140.00

257

BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR

1.611,58

257 01

Mobilya Takımı

1,360,627,380.00

257 01

Mobilya Takımı

1.360,63

257 02

Bilgisayar

250,952,760.00

257 02

Bilgisayar

250,95

 

255 DEMİRBAŞLAR hesabının borçlu ve 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR hesabının ise alacaklı hesap olduğunun bilinmesi gerekmektedir.

 

c- Çek ve senet portföylerinde bulunan değerlerin YTL’na dönüştürülmesi işlemlerinde de yukarıdaki 3 üncü maddede belirtildiği şekilde işlem yapılacaktır. Her bir çek veya senet tutarının ayrı ayrı YTL para birimine dönüştürülerek ana hesap tutarına ulaşılması ile muavin hesaplara inilmeden sadece ana hesap tutarı toplamının YTL’na çevrilmesi durumunda fark ortaya çıkabilecektir. Ayrıca, daha sonraki tarihlerde işlem yapılması sırasında her bir çek veya senet tutarının YTL’na dönüştürülmesi gerektiğinden her bir çek veya senet tutarı YTL’na dönüştürülerek çek ve senet portföyü toplam tutarları bulunacaktır.

 

ca- Konuya İlişkin Örnek:

 

(Y) İşletmesinin 31/12/2004 ve 01.01.2005 tarihleri itibariyle 101 ALINAN ÇEKLER ve 121 ALACAK SENETLERİ hesapları aşağıdaki şekildedir :

 

31/12/2004 Tarihi İtibariyle 101 Alınan Çekler Hesabı

(TL İşlemi)

01/01/2005 Tarihi İtibariyle 101 Alınan Çekler Hesabı

(YTL İşlemi)

101

ALINAN ÇEKLER

827,728,200.00

101

ALINAN ÇEKLER

827,73

101 01

Portföydeki Çekler

500,443,200.00

101 01

Portföydeki Çekler

500,44

101 02

Tahsildeki Çekler

327,285,000.00

101 02

Tahsildeki Çekler

327,29

 

 

 

 

 

 

31/12/2004 Tarihi İtibariyle 121 Alacak Senetleri Hesabı

(TL İşlemi)

01/01/2005 Tarihi İtibariyle 121 Alacak Senetleri Hesabı

(YTL İşlemi)

121

ALACAK SENETLERİ

14,905,842,500.00

121

ALACAK SENETLERİ

14.905,85

121 01

Portföydeki Senetler

13,390,417,500.00

121 01

Portföydeki Senetler

13.390,42

121 02

Tahsildeki Senetler

1,515,425,000.00

121 02

Tahsildeki Senetler

1.515,43

 

101 ALINAN ÇEKLER hesabının ve 121 ALACAK SENETLERİ hesabının borçlu hesap olduğunun bilinmesi gerekmektedir.

 

2- Beyanname, Belge ve Bildirim Düzeni İle İlgili Yapılacak İşlemler :

 

a- Beyanname ve Belge Düzenine İlişkin İşlemler :

 

2004 yılı vergilendirme dönemine ilişkin olmakla birlikte, 01/01/2005 tarihinden sonra verilecek Katma Değer Vergisi, Muhtasar, Geçici Vergi ve Kurumlar Vergisi gibi beyannameler ile belgelerin düzenlenmesinde YTL para birimi esas alınacak ve söz konusu beyannameler ve belgeler YTL üzerinden düzenlenecektir. Beyannamelerin düzenlenmesi sırasında ilgili dönem hesaplarındaki toplam TL tutarların YTL’na dönüştürülerek kullanılması veya daha önceden muavin hesaplardaki TL tutarların YTL’na dönüştürülerek toplam tutarın bulunması halinde bu toplam YTL tutarlarının kullanılması da mümkündür.

 

b- Bildirimlere İlişkin İşlemler :

 

2004 yılı harcamalarından kaynaklanan ücretlilerde vergi indirimi uygulamasında, vergi indirimine esas alınacak belgeler 2004 yılında yapılan harcamalara ait olacağından belgelerdeki para birimi TL olacaktır. 2004 yılında yapılan harcamalar karşılığında alınan belgelerdeki tutarlar ile azami indirim tutarının belirleneceği 2004 yılı vergi matrahı TL üzerinden belirtildiğinden, 20/01/2005 tarihine kadar verilecek Vergi İndirimine Ait Bildirimler TL üzerinden doldurulacaktır. Ancak, 01/01/2005 tarihinden itibaren ücretlerin YTL olarak ifade edilmesi ve mahsubunun aynı para birimiyle ifade edilen değerler oranında yapılabilecek olması nedeniyle, TL olarak hesaplanan vergi indirimi tutarı bildirimi alan kurum tarafından YTL’na çevrilerek Muhtasar Beyannamede mahsup konusu yapılacaktır.

 

c- Ödeme Kaydedici Cihazlara İlişkin İşlemler :

 

Ödeme kaydedici cihazların (yazar kasalar) YTL’na göre işlem yapmaları hakkında 60 Seri No.lu Katma Değer Vergisi Mükelleflerinin Ödeme Kaydedici Cihazları Kullanmaları Mecburiyeti Hakkında Kanunla İlgili Genel Tebliğde ayrıntılı açıklamalar yapılmıştır. Sözkonusu Tebliğe göre ödeme kaydedici cihaz üretici veya ithalatçıları, Maliye Bakanlığına müracaat ederek gerekli izni aldıktan sonra, daha önce onaylananlar da dahil olmak üzere tüm ödeme kaydedici cihazlarını YTL ve YKr’u esas alacak tarzda düzenleyeceklerdir. Bu konudaki düzenleme işlemleri, en geç 31/03/2005 tarihine kadar tamamlanmış olacaktır. 01/01/2005 tarihinden (bu tarih dahil) sonra satılacak bütün ödeme kaydedici cihazlar, YTL ve YKr esasına göre işlem yapacak özellikte olacak ve bu özelliği taşımayan cihazların satışı yapılamayacaktır.[5]

 

C- 01/01/2005 Tarihinden Sonra Yapılacak İşlemler :

 

1- Muhasebe Kayıt Düzeni İle İlgili Yapılacak İşlemler:

 

a- Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğlerinde yapılan açıklamalar doğrultusunda, 01/01/2005 tarihinden sonra hesaplar ve düzenlenecek mali tablolarda daha önce Türk Lirası (TL) olarak gösterilen tutarlar Yeni Türk Lirası (YTL) olarak gösterilecektir.

 

b- 5083 sayılı Kanunun Geçici 1’inci maddesinin birinci fıkrasında, tedavülde bulunan Türk Lirası banknotlar ile madeni paraların 01/01/2005-31/12/2005 tarihleri arasında yeni çıkarılacak Yeni Türk Lirası banknotlar ve madeni paralarla birlikte tedavül edeceği belirtilmiştir. Buna göre, isteyen mükellefler her iki para birimini Kasa hesabında açılacak YTL ve TL alt hesaplarında izleyebileceklerdir.

 

c- Vergi Usul Kanunu’ndaki sürelere ilişkin hükümlere uyulması ve 2004 yılı hesaplarının kapatılmaması şartıyla, 2004 yılına ilişkin olmasına rağmen 01/01/2005 tarihinden sonra fatura alan mükellefler YTL birimi üzerinden düzenlenmiş faturayı TL birimine dönüştürecek ve hesaplara kaydedecektir. Mükellefler, YTL üzerinden düzenlenmiş faturadaki tutarları TL birimine dönüştürürken yukarıda belirtilen dönüşüm işleminin tersini yapacak, YTL üzerinden düzenlenmiş tutarları 1 milyon lira ile çarparak TL haline dönüştürecek ve hesaplarına intikal ettirecektir. Yine aynı şekilde, 01/01/2005 tarihinden önce satılan ve faturası TL üzerinden düzenlenmiş malların bu tarihten sonra iade edilmesi halinde, faturadaki tutarlar YTL’na dönüştürülerek hesaplara alınacak ve düzenlenecek iade faturaları YTL para birimi üzerinden düzenlenerek muhasebe kaydı yapılacaktır.

 

d- 01/01/2005 tarihinden itibaren ödeme aşaması ve işlem sonuçlarında kullanılacak en küçük para birimi 1 Yeni Kuruş olacağı için hesaplanan vergiler de en az 1 YKr olacaktır. Hesaplanan verginin yarım YKr altında olması halinde bu vergi dikkate ve hesaplara alınmayacaktır. Ancak, hesaplanan vergi yarım YKr ve üzerinde ise 1 YKr’a tamamlanacaktır. Örneğin, 01/01/2005 tarihinden sonra bir banka şubesi tarafından 2 ABD doları satıldığını ve doların YTL karşılığının da 1.5 YTL olduğunu varsayalım. Kambiyo muamelelerinde satış tutarı üzerinden hesaplanacak Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi (BSMV) 0.3 YKr (3 YTL X 0.001 = 0.003 YTL) olacaktır. Bu durumda, hesaplanan vergi yarım YKr’un altında olduğu için dikkate alınmayacaktır. Satış tutarının 5 YTL olması halinde ise hesaplanan vergi yarım YKr olacağı (5 YTL X 0.001= 0.005 YTL) ve yarım YKr’lar 1 YKr’a tamamlanacağı için hesaplanan vergi 1 YKr olacaktır.

 

Yukarıda verilen örnekte vergiyi doğuran olayda hesaplanan vergi ile ilgili indirime veya mahsuba konu olacak bir vergi bulunmamaktadır. Katma Değer Vergisinde (KDV) ise mal teslimi ve hizmet ifası hallerinde malın teslimi veya hizmetin yapılması ile vergiyi doğuran olay meydana gelmekte ve vergiye tabi her bir olay için tespit edilen KDV oranı uygulanarak vergi hesaplanmaktadır. Kısaca vergi fiyata bağlı olarak hesaplanmakta, perakende satışı yapılan mallarda KDV satış fiyatına dahil olarak belirtilmektedir. İşletmeler tarafından tahsil edilen KDV’den önceki aşamalarda ödenen KDV mahsup edilmekte, tahsil edilen KDV’nin mahsup edilecek KDV’den fazla olması halinde aradaki fark vergi dairesine yatırılmakta, aksi durumda ise mükellefin sonraki döneme devreden KDV ortaya çıkmaktadır.

 

Birim fiyatı düşük ve indirimli oranda vergilendirilen mal ve hizmetlerin perakende satışını yapan işletmelerde KDV’nin hesaplanmasının 5083 sayılı Kanunun 2 nci maddesi ile birlikte değerlendirilmesi halinde işletme sahiplerinin birim fiyatları ve satış miktarlarına bağlı olarak leh veya aleyhlerine bir durum ortaya çıkmaktadır. Örneğin, 01/01/2005 tarihinden sonra bir bakkaldan veya fırından bir adet ekmek satın alındığını, bir adet ekmeğin fiyatının KDV dahil 30 YKr (0,30 YTL) olduğunu varsayalım. Belirtilen birim fiyattan; KDV dahil satış bedelleri, hesaplanan KDV ve tamamlama sonucu KDV’nin alacağı bazı değerler aşağıda tablo halinde gösterilmektedir.

 

 KDV

Oranı (%)

Birim fiyat

(YKr)

Adet

KDV dahil

satış bedeli (YKr)

KDV

(YKr)

Tamamlama sonucu

KDV (YKr)

1

30

1

30

0.29

0

1

30

2

60

0.59

1

1

30

3

90

0.89

1

1

30

5

150

1.48

1

1

30

7

210

2.07

2

1

30

280

8,400

83.16

83

 

 

 

 

 

 

18

30

1

30

4.57

5

18

30

3

90

13.72

14

 

 

 

Genel toplam

106,82 YKr

107,00 YKr

 

Tablodan görüleceği üzere, satılan bir adet ekmeğe isabet eden KDV 0,29 YKr olmakta ve bu vergi müşteriden tahsil edilmektedir. Çünkü, müşteriden tahsil edilen 30 YKr’luk bedele KDV dahildir. İşletmenin tüm satışlarını tek tek gerçekleştirmesi durumunda KDV’nin hesaplanması işlemlerinin tek tek satış bazında ele alınması halinde hesaplarda tahsil edilen KDV bulunmayacaktır.

 

Aynı işletmenin iki adet ekmek satması halinde ise hesaplanan KDV 0.59 YKr olmasına rağmen yasa hükmü gereği bu değer 1 YKr’a tamamlanmakta ve hesaplarda tahsil edilen KDV 1 YKr olarak görülmektedir. Bu durumda da işletme sahibi tahsil etmediği 0,41 YKr KDV’ni hesaplarına dahil etmek zorunda kalmaktadır.

 

Kanunun 2 nci maddesi hükmü gereği bir adet ekmeğe isabet eden ve yarım YKr altında olan vergi işlem bazında dikkate alınmamakta, iki adet ekmek olması halinde ise mükellef hesaplarında tahsil edilmeyen ancak fiyata dahil olduğu için tahsil edilmiş gibi görünen KDV bulunmaktadır.

 

Birim değeri düşük malların perakende satışını yapan işletmelerin vergi hesaplamalarını doğru ve tam olarak ortaya koyabilmeleri için ödeme kaydedici cihazların YTL’na göre işlem yapmaları hakkında yayımlanacak Katma Değer Vergisi Mükelleflerinin Ödeme Kaydedici Cihazları Kullanmaları Mecburiyeti Hakkında Kanunla İlgili Genel Tebliğlerde yapılacak düzenlemelere uyumlu hale getirilmesi zorunludur. Mükellefler muhasebe kayıtlarında esas alacakları KDV hesaplamalarını yayımlanacak KDV genel tebliğinde yapılacak düzenlemelere göre yapacak ve vergi dairesine beyan edecektir.

 

e- Hesaplarda iz bedeli ile takip edilen kayıtlarda en küçük para birimi olan 1 YKr kullanılacaktır. 01/01/2005 tarihinden önceki kayıtlarda ekonomik ömrü dolan amortismana tabi iktisadi kıymetlerin 1 TL olan iz bedelleri de 1 YKr’a dönüştürülecek ve hesaplara 0.01 YTL olarak kaydedilecektir.

 

f- Bilanço ve Gelir Tablolarının karşılaştırmalı olarak (önceki dönem-cari dönem) düzenlenmesindeki amaç söz konusu tabloların kıyaslanarak analizinin yapılması olduğundan önceki döneme ait olan tablolarda kullanılan para birimi ile cari döneme ait para biriminin aynı olması gerekmektedir. Bu nedenle, 2004 mali yılı işlemlerine ilişkin olarak düzenlenen ancak, 01/01/2005 tarihinden sonra verilmesi gereken Gelir ve Kurumlar Vergisi Beyannameleri ekinde yer alan karşılaştırmalı Bilanço ve Gelir Tablolarında kullanılacak para birimi YTL olacaktır.

 

g- İşletmeler, dönüşüm sonrası itibari kıymeti toplamı 1 YKr altında olan hisse senedi ve menkul kıymetlerini 1 YKr olarak izleyebileceklerdir. Bu durumun varlığı halinde bilanço dipnotlarında gerekli açıklamanın yapılacağı tabiidir.

 

h- Bilindiği üzere, 01/01/2005 tarihinden sonra Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca YTL birimi üzerinden gösterge niteliğinde ilan edilecek döviz ve efektif kurlarından sıfırla başlayan kurlar sıfırdan sonra 5 basamak olarak ilan edilecek ve nominal değeri daha küçük kurlar ise 100 birim üzerinden ifade edilecektir. Aynı şekilde, 01/01/2005 tarihinden sonra bazı mal ve hizmetlerin birim fiyatları 1 YKr’un altında olabilecektir. Ayrıca, birim değeri çok küçük olan mal ve hizmetlerin yine çok küçük kar oranlarında alınıp satılması halinde bir birim başına elde edilecek komisyon, prim, kar payı ve gelir payı gibi adlar altında lehe kalan tutarlar 1 YKr’un altında olabilecektir. Belirtilen hususlarla ilgili olarak;

 

ha- İşletmeler genellikle birim fiyatları 1 YKr’un altında olan mal ve hizmetlerini tek tek satışa sunmamakta ve fiyatlarını mal ve hizmetin birim değerine ve/veya süresine bağlı olarak 5, 10, 25, 50 ve 100’lük gibi birimler veya gram/kiloğramlar üzerinden ifade etmektedirler. Satış ve fiyatların belirtilen şekilde daha büyük birimlerde yapılması durumunda birim fiyatların belge ve kayıtlara yansıtılmasında bir sorun bulunmamaktadır. Ancak, isteyen işletmeler birim tutarları 1 YKr’un altında olan mal ve hizmetlerini maliyet muhasebesi hesaplarında ve kendi iç denetim hesaplarında ihtiyaç duyulan hane kadar kaydedilecektir. Örneğin, 01/01/2005 tarihinden önceki birim fiyatı veya tarifesi 121 TL olan bir malın 01/01/2005 tarihinden itibaren maliyet muhasebesi hesaplarında izlenmesi halinde 0.000121 YTL (0.0121 Ykr) olarak hesaplara kaydedilmesi gerekmektedir.

 

hb- Mükelleflerin 1 YKr altındaki mal veya hizmetlerin birim fiyatlarını fatura detaylarında ve diğer belgelerde göstermeleri gerekmektedir. Birim değeri çok küçük olan mal ve hizmetlerin alınıp satılması halinde düzenlenecek fatura veya fatura yerine geçen benzeri vesikalarda birim fiyatların virgülden sonra ihtiyaç duyulan hane kadar örneğin 5 veya 6 hanede ifade edilmesi, ancak işlem sonucunda ve ödeme aşamasında toplam tutarın 1 YKr’a tamamlanması zorunludur.

 

hi- Konuya İlişkin  Örnek:

 

Bir işletmenin % 8 KDV oranına tabi ve birim fiyatı 123,45 YTL  olan (A) malından 1 adet ve birim fiyatı 100,45YTL olan (B) malından 1 adet sattığı varsayıldığında, işletmenin düzenleyeceği fatura veya fatura yerine geçen benzeri vesikalar aşağıdaki gibi düzenlenecektir.

 

Cinsi

Miktar

Fiyat (YTL)

Tutar (YTL)

A Malı

1

123,45

123,45

B Malı

1

100,45

100,45

 

 

 

 

 

 

KDV Matrahı

223,90

 

 

% 8 KDV

17,91

 

 

Toplam

241,81

 

Örnekte görüldüğü üzere, birim fiyatlarda tamamlama yapılmayacak olup, birim fiyatların miktarlarla çarpılması sonucu bulunan tutar işlem sonucu olduğundan tamamlama bu aşamada yapılacak ve tutarlar YKr olarak ifade edilecektir. Matraha isabet eden KDV hesaplamasında ve buna bağlı olarak toplam tutarda tamamlama işleminin ayrıca yapılacağı tabiidir.

 

hc- Mükellefler 1 YKr’un altındaki birim fiyatlarını veya tarifelerini internet, basın ve diğer kanallarla tüketicilere duyurabilecektir.

 

hd- Maliyet muhasebesi hesaplarında veya diğer alt hesaplarda virgülden sonra ikiden fazla hanenin kullanımı, birim fiyatların 6 hanede ifade edilmesi ve bunların fatura detaylarında ve diğer belgelerde gösterilmeleri işlem sonucunda ve ödeme aşamasında toplam tutarın 1 YKr’a tamamlanması hükmünü etkilememektedir.

 

he-İşletmeler YTL dönüşümü sonrası ticari mallar veya mamuller hesaplarında bulunan ve toplam tutarı 1 YKr’un altında olan mallarını 1 YKr olarak hesaplara alabileceklerdir. Değeri 1 YKr’un altında birden fazla mala sahip olunması halinde bu malların tümünün tek bir hesapta toplanarak kayıt yapılması mümkün olup buna ilişkin olarak bilanço dipnotlarında gerekli açıklama yapılacaktır.

 

2-Beyanname, Belge ve Bildirim Düzeni İle İlgili Yapılacak İşlemler:

 

a- 5083 sayılı Kanun’un Geçici 1 inci maddesi birinci fıkrası hükmü gereği halen tedavülde bulunan Türk Lirası banknotlar ile madeni paralar 01/01/2005-31/12/2005 tarihleri arasında yeni çıkarılacak Yeni Türk Lirası banknotlarla ve madeni paralarla birlikte tedavül edecektir. 01/01/2005-31/12/2005 tarihleri arasında TL ile YTL para birimlerinin birlikte tedavülü fatura ve diğer belgelerde yeralacak miktarların YTL olarak düzenlenmesini etkilemeyecektir. Bu nedenle tüm mal ve hizmetler için düzenlenen fatura ve diğer belgeler YTL üzerinden düzenlenecek ve aynı şekilde muhasebe kayıtları da YTL para birimi üzerinden yapılacaktır. Ancak, işletmelerin 2004 ve öncesi yıllara ilişkin olarak müşterilerine verdikleri dekont, hesap özeti gibi belgeler TL üzerinden düzenlenebilir.

 

b- Mal ve hizmet teslimlerine ilişkin olarak düzenlenecek fatura veya fatura yerine geçen belgelerde farklı ve aynı orana tabi birden fazla mal ve hizmet bedeli gösterildiğinde Katma Değer Vergisi; her bir farklı oran için ayrı ayrı olmak ve aynı orana tabi mal ve hizmetlerin matrah toplamları dikkate alınarak hesaplanacaktır.

 

ba- Konuya İlişkin Örnek :

 

 Mal Cinsi

 

Tutar

KDV %

KDV Tutarı

A Malı

 

123,45

8%

9,88

B Malı

 

100,45

8%

8,04

C Malı

 

231,14

18%

41,61

D Malı

 

117,10

18%

21,08

Toplam Mal Bedeli

 

572,14

 

 

 

Matrahı

KDV Tutarı

 

 

% 8 KDV

223,90

17,91

 

 

% 18 KDV

348,24

62,68

 

 

Toplam KDV

 

80,59

 

 

 

Ayrıca, Özel Tüketim Vergisi kapsamına giren mallar için düzenlenen fatura veya fatura yerine geçen belgelerde KDV uygulamasından farklı olarak her bir mal için ayrı ayrı Özel Tüketim Vergisinin hesaplanması gerekmektedir.

 

bb- Konuya İlişkin Örnek :

 

Perakende satış fiyatları paket başına sırasıyla 1,35-YTL, 2,15-YTL ve 2,95-YTL olan (A), (B) ve (C) marka sigaraların üreticisi olan bir sigara firmasının, satış miktarlarına göre ÖTV hesaplaması aşağıdaki şekilde yapılacaktır.

 

Marka

Satış

Miktarı

(Paket)

Perakende

Satış Fiyatı

(YTL/Paket)

ÖTV Oranı

Maktu

ÖTV Tutarı
(YTL/Paket)

Hesaplanan
Nispi ÖTV
(YTL)

Hesaplanan
Maktu ÖTV
(YTL)

Toplam
ÖTV (YTL)

(A)

55.040

1,35

% 28

0,35

20.805,12

19.264

40.069,12

(B)

173.900

2,15

% 28

0,535

104.687,8

93.036,5

197.724,3

(C)

32.960

2,95

% 28

1

27.224,96

32.960

60.184,96

 

Söz konusu sigaraların üretici satış fiyatlarının (ÖTV ve KDV hariç) sırasıyla, 0,41-YTL, 0,62-YTL ve 0,67-YTL olduğu varsayımıyla, üretici tarafından teslim edilen sigaralarla ilgili satış faturası aşağıdaki şekilde düzenlenebilecektir.

 

Mal Cinsi

Miktarı (Paket)

Satış Bedeli (YTL/Paket)

Toplam Satış Bedeli (YTL)

ÖTV
(YTL)

A Malı

55.040

0,41

22.566,4

40.069,12

B Malı

173.900

0,62

107.818

197.724,3

C Malı

32.960

0,67

22.083,2

60.184,96

 

 

TOPLAM

152.467,6

297.978,38

 

 

ÖTV

297.978,38

 

 

 

ARA TOPLAM

450.445,98

 

 

 

KDV (% 18)

81.080,28

 

 

 

GENEL TOPLAM

531.526,26

 

 

bc- Konuya İlişkin Örnek :

 

Maktu vergi tutarları litre başına sırasıyla 1,2510-YTL ve 0,8475-YTL olan kurşunsuz süper benzin ve motorin teslimi yapan bir firmanın, satış miktarlarına göre ÖTV hesaplaması aşağıdaki şekilde yapılacaktır.  

 

 Mal

Cinsi

Teslim

 Miktarı (Litre)

Maktu Vergi Tutarı
(YTL/Litre)

 Toplam

ÖTV (YTL)

Kurşunsuz Süper Benzin

712

1,2510

890,71

Motorin

568

0,8475

481,38

 

 

TOPLAM

1.372,09

 

Söz konusu malların teslim bedellerinin (ÖTV ve KDV hariç) kurşunsuz süper benzin için 0,50-YTL/Lt, motorin için ise 0,51-YTL/Lt olduğu varsayımıyla, teslim edilen mallara ilişkin satış faturası aşağıdaki şekilde düzenlenebilecektir.

 

 Mal

Cinsi

Teslim

 Miktarı (Litre)

Teslim

Bedeli (YTL/Litre)

Toplam Teslim
Bedeli (YTL)

ÖTV
(YTL)

Kurşunsuz Süper Benzin

712

0,50

356

890,71

Motorin

568

0,51

289,68

481,38

 

 

TOPLAM

645,68

1.372,09

 

 

ÖTV

1.372,09

 

 

 

ARA TOPLAM

2.017,77

 

 

 

KDV(%18)

363,20

 

 

 

GENEL TOPLAM

2.380,97

 

 

c- 01/01/2005 tarihinden sonra bazı mal ve hizmetlerin birim fiyatları 1 YKr’un altında olabilecektir. 1 YKr’un altındaki mal ve hizmetlerin birim tutarları maliyet muhasebesi hesaplarında noktadan sonra ihtiyaç duyulan basamak kadar olabilecek şekilde kaydedilecektir. Örneğin, 01/01/2005 tarihinden önceki birim fiyatı veya tarifesi 121 TL olan bir mal 01/01/2005 tarihinden itibaren 0.0121 Ykr veya 0.000121 YTL olarak maliyet hesaplarına kaydedilecektir. Ancak, bu tür mal ve hizmetlerin en küçük fatura değeri 1 Yeni Kuruş olacak ve 1 Yeni Kuruş olarak gelir ve gider hesaplarına alınabilecektir. Alt toplam, vergi matrahı ve fatura toplamında Kanunda belirtilen tamamlama ve 1 YKr esaslarına uyulması şartıyla mal veya hizmetlerin 1 YKr altındaki birim fiyatlarının fatura detaylarında veya diğer belgelerde gösterilmesi mümkündür. Mükellefler 1 YKr’un altındaki birim fiyatlarını veya tarifelerini internet, basın ve diğer kanallarla tüketicilere duyurulabilecektir. İşletmelerin ticari mallar veya mamuller hesaplarında bulunan ve toplam tutarı 1 YKr’un altında olan mallar da 1 YKr olarak hesaplara alınacaktır. Değeri 1 YKr’un altında birden fazla mala sahip olunması halinde bu malların tümünün tek bir hesapta toplanarak kayıt yapılması mümkün olup buna ilişkin olarak bilanço dipnotlarında gerekli açıklama yapılacaktır.

 

Mükelleflerin kullanmakta oldukları bazı matbu fatura veya fatura yerine geçen vesikalarda tutarın yazı ile belirtildiği bölümde ”Yalnız......................TL / Lira” ibareleri bulunmaktadır. Mevcut ibarelerin bulunduğu fatura veya fatura yerine geçen vesikaların değişimi zorunlu olmayıp, dileyen mükellefler ibarelerde YTL veya yazı ile “Yeni Türk Lirası“ değişikliklerini yapmak suretiyle eski belgelerini kullanmaya devam edebileceklerdir. İşlem sonucunda Yeni Kuruş bulunması halinde YKr’a da yer verilmesi gerektiği tabiidir.

 

III-SONUÇ:

 

2005 yılı Yeni Türk Lirasının ekonomide kullanılması nedeniyle Türk halkı için farklı bir yıl olacaktır. Sıfırların bol olmadığı bu yılda 13 ve 14 Seri Numaralı Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri ile Maliye Bakanlığı tarafından 5083 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeler çerçevesinde Yeni Türk Lirası kullanımında özel kesim muhasebe sistemine ilişkin olarak işletmeler tarafından uyulacak esaslar belirlenmiş bulunmaktadır.

 

2004 yılı işlemlerine ilişkin olarak düzenlenen, ancak beyan ve ödemesi 01/01/2005 tarihinden sonra verilmesi gereken KDV, Muhtasar, Geçici Vergi ve Kurumlar Vergisi Beyannamelerinde esas alınacak para birimi YTL olacaktır. Söz konusu beyannamelerde gösterilecek toplam tutarların YTL’ye çevrilmesi yeterlidir. Ancak, daha önceden detay tutarların YTL’ye çevrilerek toplam tutarın bulunması halinde bu toplam YTL tutarlarının kullanılması mümkündür.

 

Önceki dönemlere ilişkin olmakla birlikte 01/01/2005 tarihinden sonra düzenlenecek (örneğin iade faturası gibi) faturalar, verilecek beyannameler ve bildirimlerin de, ücretlilere yapılacak vergi indirimi kullanılan Vergi İndirimine Ait Bildirim hariç, Yeni Türk Lirasına dönüştürülmesi ve Yeni Türk Lirası üzerinden düzenlenmesi ve hesaplara kaydedilmesi gerekmektedir. Ancak, 01.01.2005 tarihinden itibaren ücretlerin YTL olarak ifade edilmesi ve mahsubunun aynı para birimiyle ifade edilen değerler oranında yapılabilecek olması nedeniyle, TL olarak hesaplanan vergi indirimi tutarının bildirimi alan kurum tarafından YTL’ye çevrilerek Muhtasar Beyannamede mahsup konusu yapılması gerekmektedir.

 

Bilançoda ortaya çıkabilecek olumlu veya olumsuz farklar, tek düzen hesap planında yer alan 679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KARLAR veya 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabında izlenerek hesaplarda denklik sağlanacaktır.

 

 


[1] “www.ytl.gen.tr” adresinden YTL ile ilgili bilgilere toplu olarak ulaşabileceği gibi, “www.tcmb.gov.tr”, “www.hazine.gov.tr”, “www.spk.gov.tr” ve “www.maliye.gov.tr” adreslerinden de ayrıntılı bilgiye sahip olunabilir.

[2] 06.10.2004 tarih ve 25605 numaralı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

[3] 28.12.2004 tarih ve 25684 numaralı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.